Uyku Abdesti Bozar mı? Mezheplere Göre Hükmü ve Delilleri

[Hâdimul İslam]

Uyku Abdesti Bozar mı? Mezheplere Göre Hükmü ve Delilleri

"Uyku abdesti bozar mı?" sorusu, en çok merak edilen fıkhî meselelerden biridir. Bu konuda Kur'an'da açık bir hüküm bulunmamakla birlikte hadisler ve fakihlerin değerlendirmeleri doğrultusunda farklı görüşler ortaya çıkmıştır. Bu görüşler:

UYKU ABDESTİ BOZAR MI?

Uykunun abdesti bozup bozmadığı konusunda naslarda herhangi bir hüküm yer almadığı için, fakihler bu konuda farklı görüşler ileri sürmüşlerdir:
1) Uyku abdesti bozan bir olaydır. Az ya da çok olması fark etmez. Dolayısıyla, uykudan dolayı abdest almak gerekir.
2) Uyku abdesti bozan bir şey değildir. Uyku esnasında abdesti bozan bir olayın vuku’ bulduğu kesin olarak bilinirse, sadece bundan dolayı abdest bozulur. Yani, uykunun kendisi abdesti bozmaz; belki abdestin bozulmasına vesile olabilir. Dolayısıyla “Bir şeye vesile olan iş onun hükmünü alır.” kuralınca uyku abdesti bozar.
3) Uykunun azı abdesti bozmaz; fakat derin ve uzun süreli olursa o zaman bozar. Bu son görüş şehir fakihleri ile büyük çoğunluk fakihlerin görüşüdür.
Fakihler, uykunun azlık ya da çokluk derecesi konusunda da farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. İmam Malik’e göre ister az ister çok ister uzun süreli ister kısa süreli olsun, yatarak yahut secde halinde iken uyku uyumak abdesti bozar. Oturarak uyku uyumak da eğer uzun süreli değilse abdesti bozmaz.
İmam Şafiî’ye göre; şekli nasıl olursa olsun, uyku uyumak abdesti bozar. Sadece oturarak uyumak abdesti bozmaz.
Ebû Hanife ve arkadaşlarına göre; ancak yatarak uyku uyumak abdesti bozar, diğer durumlarda yani ayakta, oturarak, rükû ve secde halinde uyku uyumak ister uzun süreli ister kısa süreli olsun, abdesti bozmaz.
Uykunun abdesti bozup bozmaması konusunda farklı görüşler ileri sürülmesinin sebebi, bu konuda gelen rivâyetlerin farklı oluşudur. Bu rivâyetleri aşağıda zikrediyoruz:

1─ İbn-i Abbas Hadisi:
“Hz. Peygamber (s.a.s) Meymûne validemizin yanına gitti ve ve onun odasında uyku uyudu. Öyle ki, horultu sesini duyuyorduk. Sonra kalkıp namaz kıldı, fakat abdest almadı.”

2─ Hz. Peygamber’den (s.a.s) Şu Rivâyet Nakledilmiştir
“Sizden biri namazda iken uyukladığı zaman, uyku hali gidinceye kadar uyusun. Çünkü o kişi rabbinden bağışlanmayı isteyecek yerde kendisine sövmüş de olabilir.”

3─ Safvan b. Assal Hadisi
“Hz. Peygamber (s.a.s) ile bir seferde beraberdik. Büyük abdest, su dökme ve uykudan dolayı mestlerimizi çıkarmamayı, sadece cünüplükten dolayı çıkarmamızı bize emretti.”
İşte bu hadisten Hz. Peygamber’in (s.a.s) abdesti bozmada su dökmeyi, büyük abdest ile uykuyu bir tuttuğu anlaşılmaktadır.

4─ Ebû Hüreyre Hadisi:
“Sizden biri uykudan uyandığı zaman, abdest suyunun içine sokmadan önce iki elini yıkasın.” O zaman ibrik ve maşrapalar kullanılmadığı için abdest alırken eller açık kaplardaki suya sokuluyordu.

5─ Sahabe Uygulaması:
“Hz. Peygamber’in (s.a.s) arkadaşları mescitte uyurlar, öyle ki başları sağa sola hareket ederdi. Sonra da kalkıp namaz kılarlar, fakat abdest almazlardı.”

İşte, yukarıdaki metinlerde görüldüğü gibi, bu konu hakkında gelen rivâyetler birbiri ile çelişince, âlimlerin uyku hakkındaki görüşleri ikiye ayrılmıştır:
Bir görüş hadislerden birini diğerine tercih etme, diğer görüş hadisleri telif etme yoludur. Hadisler arasında tercihte bulunma yolunu benimseyenler, uyku sebebiyle abdestin yok olacağı görüşünü kabul etmişler ve uykunun azından da çoğundan da abdest almak gerektiğine hükmetmişlerdir.
Hadisleri uzlaştırma metodunu kabul edenler ise, abdest almayı gerektiren hadislerin hükmünü çok uyku uyumak; abdest almak gerekmediğini ifade eden hadisleri de az uyku uyumak mânasına tevil etmişlerdir. Büyük çoğunluğun görüşü de bu yoldadır. İbn-i Rüşd el-Hafid’e göre, hadisleri uzlaştırmak, birini diğerine tercih etmekten daha iyidir.

Sonuç: İbadetlerde şüphe olursa ihtiyatla amel etmek daha iyidir. Dolayısıyla Ebû Hanife'nin görüşü ile büyük çoğunluğun görüşünü tercih etmemiz gerekir.

"Uyku abdesti bozar mı?" sorusu, Müslümanların en çok merak ettiği fıkhî meselelerden biridir. Bu konuda Kur'an'da açık bir hüküm bulunmamakla birlikte hadisler ve fakihlerin değerlendirmeleri doğrultusunda farklı görüşler ortaya çıkmıştır.